Ô nhiễm ánh sáng ở Việt Nam

Ô nhiễm ánh sáng là ánh sáng nhân tạo chiếu sai chỗ, sai lúc hoặc quá mức cần thiết. Phần lớn nó không chiếu xuống mặt đường mà hắt lên trời, tán xạ trong khí quyển và tạo thành những vòm sáng có thể thấy từ cách xa hàng chục cây số.

Dữ liệu toàn cầu nói gì

Tập bản đồ thế giới về độ sáng nhân tạo của bầu trời đêm, do Fabio Falchi và cộng sự công bố trên Science Advances năm 2016, ước tính hơn 80% dân số thế giới sống dưới bầu trời bị ô nhiễm ánh sáng. Một nghiên cứu khác của Christopher Kyba và cộng sự trên tạp chí Science năm 2023, dựa trên hàng chục nghìn quan sát của người dân trong chương trình Globe at Night, cho thấy độ sáng bầu trời mà mắt người cảm nhận đã tăng khoảng 9–10% mỗi năm trong giai đoạn 2011–2022. Tốc độ đó nhanh hơn nhiều so với những gì vệ tinh ghi nhận.

Khoảng chênh này có một phần nguyên nhân kỹ thuật: cảm biến VIIRS trên vệ tinh gần như không nhạy với ánh sáng xanh, trong khi đèn LED trắng phát nhiều ánh sáng xanh. Khi các thành phố chuyển sang LED, vệ tinh có thể thấy ít ánh sáng hơn trong khi bầu trời thực tế lại sáng hơn.

Ở Việt Nam

Chúng tôi chưa tìm thấy một chương trình đo SQM có hệ thống trên toàn quốc. Vì vậy mọi nhận định dưới đây là ước tính, dựa trên ảnh vệ tinh ban đêm và quan sát thực địa.

Hai vùng đô thị lớn quanh Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh tạo ra những vòm sáng rộng, khiến trung tâm thành phố ở mức Bortle 8–9 và vùng ngoại vi rộng tới vài chục cây số ở mức 5–7. Dọc dải đồng bằng ven biển, các thị xã, khu công nghiệp và đường cao tốc nối thành chuỗi gần như liên tục. Một nguồn đặc thù là đèn thuyền đánh cá ngoài khơi: vào mùa câu mực, đội tàu có thể sáng rõ trên ảnh vệ tinh như một thành phố trên biển.

Ngược lại, vùng núi phía Bắc, phần lớn Tây Nguyên, các vườn quốc gia và một số đảo vẫn giữ bầu trời ở mức Bortle 2–4. Đây là lý do bản đồ Sao Việt tập trung ở những nơi này.

Vì sao điều này quan trọng

Ánh sáng nhân tạo ban đêm ảnh hưởng tới các loài di cư, côn trùng thụ phấn, rùa biển khi lên bãi đẻ trứng, và nhịp sinh học của chính con người. Với người yêu thiên văn, cái giá dễ thấy nhất là mất đi dải Ngân Hà, một phần di sản mà các thế hệ trước từng xem là hiển nhiên.

Những gì có thể làm

Giải pháp không phải là tắt đèn, mà là chiếu sáng đúng: chụp đèn che hướng lên trời, chỉ chiếu khi cần, độ sáng vừa đủ, và ưu tiên ánh sáng ấm dưới 3000K. Ở các điểm du lịch, mỗi homestay chọn đèn hắt xuống thay vì đèn pha là đã giữ lại được một góc trời. Sao Việt làm việc với các chủ nhà nơi chúng tôi đưa khách đến để áp dụng những nguyên tắc này.